خلق يک دنياي جديد در بطن کهن الگوها


 






 

گزارشي از نشست يک فيلم ، يک فيلمنامه در ماه اسفند ، بررسي فيلمنامه « هوش مصنوعي » نوشته استيون اسپبلبرگ
 

آخرين نشت يک فيلم ، يک فيلمنامه در سال 83 به نمايش و نقد و بررسي فيلمنامه فيلم هوش مصنوعي اختصاص داشت.
همچون ديگر يکشنبه هاي آخر ماه ، سالن خليج فارس فرهنگسراي نياوران ميزبان علاقه مندان فيلمنامه نويسي بود تا در اين نشست پس از تماشاي فيلم نويسندگي و کارگرداني استيون اسپيلبرگ ، پاي صحبت هاي احمد طالبي نژاد منتقد ،فيلمنامه نويس و فيلم ساز و سحر عصر آزاد منتقد بنشينند. در ابتدا اين نشست عصر آزاد که اجرا برنامه را نيز به عهده دارد در مورد خاص بودن فيلمنامه هوش مصنوعي صحبت مي کند. او معتقد است که برخلاف ديگر فيلمنامه ها که براي يک سکانس يا شخصيت خاص طراحي شده اند ، اين فيلمنامه براي ميان جذاب طراحي شده است و اين امر را به دليل علايق شخصي اسپيلبرگ به دنياي آينده و پيشرفت هاي تکنولوژي مي داند.
طالبي نژاد در اين خصوص مي گويد : بخش مياني فيلمنامه بسيار قوي تر است. زماني که شما طرح اوليه را باز مي کنيد و به بررسي پلات براي خود مي پردازيد ، مي بينيد که تا چه حد شتاب زده نوشته شده است. البته اين شتاب زدگي مي تواند از نشانه هاي ايجاز فيلمنامه باشد که اين نکته خود يک امتياز بزرگ براي فيلمنامه محسوب مي شود ، اما در نهايت ما آن نوع پيوستگي را که در بخش هاي مياني فيلمنامه مي بينيم ، در اول آن نداريم. به عنوان مثال در ابتدا مارتين پسر بچه اي است که مريض مي شود. شوک مغزي به او دست مي دهد ، فلج مي شود و خانواده استرينگتون به جاي او يک ربات را به جمع خانواده مي آوردند. بعد از اين سکانس ما سکانس سلامتي نسبي مارتين را داريم که بسيار غافلگير کننده است. اين اتفاق جاي اما و اگر دارد اما به نظر من همه اينها بهانه هايي بوده اند تا هر چه سريع تر به بخش مياني که خيلي هم روي آن وقت گذاشته شده است. برسيم. تمام فلسفه و انديشه اسپيلبرگ نسبت به جهاني که درآن زندگي مي کنيم و جهان آينده اي که نسل هاي بعدي در آن زندگي مي کنند ، در اين بخش مياني خلاصه شده و بايد بيشتر راجع به آن بحث کنيم.
او با اشاره به تلفيق داستان با قصه در اين فيلمنامه مي گويد : من پيوسته نسبت به آثار اسپيلبرگ دو حس متضاد دارم. از سويي شيفته آثار او هستم و کارهايش را ستايش مي کنم و از سويي ديگر از او به شدت متنفرم. بخش اول به حضور جدي اسپلرگ در دهه 70 و سينما تقريباً خنثاي آن زمان بر مي گردد که با آمدن وي آن رکود و رخوت از ميان مي رود. هميشه در سينما ، افرادي بوده اند که سردمدار نهضت هاي مختلف بوده و گردابي را که در حال تبديل شدن به مناداب بوده متلاطم کرده و جريان ساز بوده اند. حتي مي توانم بگويم که اسپيلبرگ اين کار را با فيلم که اولين کار جدي او محسوب مي شود ، فاقد يک پلات سنتي به مفهوم هاليوودي آن است. يعني به دور از قهرمان و ضد قهرمان ، ما شاهد حضور يک فرد عادي و جدال بين يک سواري و يک تريلي هستيم. و او از اين بازي ساده ، يک داستان خطرناک در مي آورد و آن وقت وجه فلسفي پيدا مي کند که در انديشه هاي زيادي نهفته است. به نظر من اسپيلبرگ برخلاف ديگر فيلم سازان اروپايي که به طور واضح و آشکار سعي مي کردند فلسفه را بر قالب هاي داستاني سوار کنند ، سعي کرد که از خلال همين داستان هاي ساده و روز مره ، فلسفه اش را بيان کند. اضطراب و وحشتي که ما در فيلم تعقيب در شاهراه مي بينيم ، وجهي کاملاً فلسفي دارد. من در تمام مدتي که اين فيلم را مي ديدم ، حس مي کردم که آن ماشين تريلي در فيلم که به طور وحشيانه ماشين سواري را دنبال مي کند ، همان نيروي شري است که دنبال ماست و ما را در معرض خطر قرار مي دهد. بعد از آن هم اسپيلبرگ با فيلم معروف برخورد نزديک و آرواره ها نوعي فانتزي را به سينما آورد و در واقع تخيل را وارد درام کرد و اين يکي از ويژگي هاي مهم کارهاي اسپيلبرگ است.
طالبي نژاد با مقايسه فيلم هاي نئور آليستي و آثار اسپيلبرگ بحث را اين طور ادامه مي دهد : فيلم هاي نئور آليستي با اين که در ابتدا خيلي جذاب بودند ، اما رفته رفته جذابيتشان را از دست دادند و عمرشان حتي در خود ايتاليا هم به يک دهه نرسيد. چون مردم دوست نداشتند که فيلمي فاقد رويا را تماشا کنند. در واقع تماشاگر دوست داشت که برخلاف ادبيات ، وقتي وارد سينما مي شود ، کمي خودش را در رويا غرق کند ، از اين رو مي بينيم که در اواخر اين دهه از فيلم سازي ، کارگردانان نئورئاليست سعي دارند که پايان فيلم هايشان را با نوعي تخيل در آميزند و نمونه بارز آن فيلم معجزه در ميلان است. اما اسپيلبرگ فضا را تغيير مي دهد ، او تخيل را وارد درام مي کند. روش هاي سنتي را در هم مي کشد و ترکيبي از واقعيت و خيال را تصوير مي کند. شما فيلم هاي اي تي ، امپراتوري خورشيد و هوش مصنوعي را ببينيد. در هر سه اينها او به شيوه اي استادانه قصه را با داستان تلفيق مي کند.
او در مورد تفاوت قصه و داستان مي گويد : قصه ها متعلق به دوراني هستند که هنوز بعضي از عناصري که الان در داستان مي بينيم وارد قصه نشده بودند ، مثل زمان و مکان. قصه ها داستان هايي هستند که در بي زماني و بي مکاني اتفاق مي افتند. حتي در ادبيات ما هم قصه هايي هستند که همجون امير ارسلان ، جا و مکان و زمان آنها مشخص نيست ، اما در داستان ، همه چيز هويت دارد ، اسامي کوچه ها ، خيابان ها و آدم هاي واقعي است. البته اينها بخشي از تفاوت هاي قصه با داستان است که اين بحث بسيار مفصل است و در اين مجال نمي گنجد.
او دوباره به صحنه هايي از فيلم اشاره مي کند : بخش اول فيلم ، جايي است که خانواده استرينگتون ، ديويد را به عنوان فرزند خوانده مي پذيرند و مرحله اي که مونيکا ( مادر ) ، ديويد را در جنگل رها مي کند. به اعتقاد من اين ، داستان است. چون همه چيز واقعي است. درست است که ديويد يک ربات است و انسان واقعي نيست ، اما آن قدر واقعي جلوه مي کند که ما فکر مي کنيم که اگر جهان دو هزار سال ديگر را ببينيم ، با همين نوع موجودات مواجه مي شويم ، اما از آنجايي که ماشين زباله مي آيد و ربات هاي خراب را تخليه مي کند ، ما وارد قصه مي شويم. به خصوص در فصلي که مراسم نابود کردن ربات ها يا آدمک هاي مصنوعي و تيپ هاي مختلفي که آنجا هستند را مي بينيم ، کاملاً قصه همراه ماست و شبيه به داستان هاي پريان مي شود. چون تماماً در خيال جريان دارد. عناصري در قصه وجود دارد که به خوبي در فيلمنامه به کار گرفته شده است.اولين کار اسپيلبرگ برقراري تعادل ميان واقعيت و خيال است. ما در طول فيلم دائماً شاهديم که فيلمنامه در ميان واقعيت و خيال در نوسان است و تعادل حفظ شده. رفت و برگشت بسيار هنرمندانه بين دنياي واقعي و دنياي ذهن به تصوير کشيده مي شود ؛ آن چيزي که انسان ها آينده احتمالاً دچار آن خواهند شد.
نويسنده و کارگردان فيلم من بن لادن نيستم ، در ادامه اين نشست ، داستان هاي ژول ورن را به عنوان نمونه اي از ادبيات تخيلي مثال مي زند و مي گويد : اسپيلبرگ هم کاري شبيه به ژول ورن انجام مي دهد. شايد اگر ژول ورن در رمان صد هزار فرسنگ زير دريا از سفرهاي زير دريايي که در آن زمان محصول خيال او بود سخني نمي گفت ، هيچ وقت بشر به فکر اختراع زير دريايي و سفرهاي زير دريا نمي افتاد. شايد دنيايي را که اسپيلبرگ در فيلم هايش تصوير مي کند ، دنياي آينده بشر باشد. اين موضوع نظر من نيست ، بلکه بسياري از دانشمندان بر اين باورند که دستمايه بسياري از اکتشافات و اختراعات ، همين داستان هاي ژول ورن بوده است. اسپيلبرگ هم در واقع در فيلم هاي مختلفش پيش گويي هاي ژول ورن گونه دارد. يعني اين داستان ها مي تواند مبناي علمي داشته باشد و در جهان آينده تحقق پيدا مي کند. در فيلم هوش مصنوعي زماني که فرشته آبي وارد داستان مي شود ، ما از نو ياد قصه هاي پرنيان مي افتيم. وجهي که در تمام قصه هاي دنيا ، حتي قصه هاي ايراني وجود دارد و ما به آن غول چراغ جادو مي گوييم. در واقع پيوند ميان کهن الگوها و تکنولوژي آينده بشر تصوير مي شود.
اودر ادامه اهميت جزئيات در فيلمنامه هوش مصنوعي را يادآور مي شود و مي گويد : در سکانسي که مارتين ، ديويد را تحريک مي کند و به او مي گويد که برو و موهاي مادرم را بچين ،مي خواهد در واقع کاري کند که مادر از اين بچه ناخواسته نفرت پيدا کند.
علاوه بر اين مي خواهد که در پايان داستان به شکلي از موي مادر استفاده اي به نفع خود کند. فصلي که به زيبايي تمام در اين فيلم به تصوير کشيده شد و در تاريخ سينما بي نظير است.
در ادامه عصر آزاد با اشاره به اقتباسي بودن فيلمنامه خاطر نشان مي کند : به نظرم شايد بتوان هوش مصنوعي را اقتباسي آزاد از داستان پينو کيو دانست. حتي شخصيت دکتر نو در اين داستان به شخصيت ساحره در جادوگر آز بي شباهت نيست.
طالبي نژاد با تصديق اين گفته عصر آزاد ادامه مي دهد : برخلاف رويه ما ايراني ها ، غربي ها پيوسته در صدد حفظ الگوهاي قديميشان بر آمده اند و کوچک ترين بخش هاي گذشته شان را هم با تکرار در مواقع مختلف ، نگه داشته اند آنها شخصيت هاي افسانه ايشان را دائماً نو مي کنند ، شما ببينيد چقدر رابين هود ، بتمن و زورو در طول اين سال ها ساخته شده است. هر چند سال يک بار ، يکي از اين افسانه ها و اسطوره ها را بازسازي مي کنند تا نگذارند از بين برود. پينوکيو هم در واقع داستاني است که خودش از کهن الگوهاي شرقي و غربي گرفته شده است. اين فيلم همه به نوعي به پينوکيو ارجاع داده شده است. پدر ژپتوي پينوکيو همان دکتر هابي هوش مصنوعي است که ديويد را خلق مي کند. او هم آدمکي چوبي خلق مي کند که آن آدمک دوست دارد هر چه زودتر شبيه به آدم ها بشود و اين پري آبي است که به کمک او مي آيد تا هر چه سريع تر او را به يک انسان تبديل کند.
ديويد اين قصه را مي داند چون مادرش بارها و بارها براي او خوانده است و او خود به خود عاشق اين قصه است. در اينجاست که باز بيشتر متوجه مي شويم که تا چه حد اسپيلبرگ و همچنين نويسنده قصه به کهن الگوها نظر دارند.
طالبي نژاد در ادامه صحبتش در مورد کهن الگوها به کمبود اسطوره ها در غرب اشاره مي کند. او مي گويد : در غرب اسطوره هاي کمي وجود دارد ؛ اسطوره به معناي هويت حقيقي يک ملفت نه هويت تاريخي آن. در آمريکا اين اسطوره ها وجود ندارند ، اما مي بينيم که آنها اسطوره هاي زمان خودشان را مي سازند. آنها از دل افسانه هايي که به نظر من برگرفته از شرق اند ، اسطوره هاي جديد مي سازند. اين فيلم هم وجه اسطوره اي دارد ، چون آرزوهاي يک ملت را تحت الشعاع خود قرار مي دهد. اين موضوع ويژگي تمام اسطوره هاست ، اين که ما دراغلب اسطوره ها مي بينيم که شخصيت هاي اين داستان ها ، آرزوهاي يک ملت را برآورده مي کنند. در اينجا هم ، همين اتفاق مي افتد. اسپيلبرگ براي آمريکا اسطوره سازي کرده و به نيازهاي امروز و آينده کشورش پاسخ مي دهد.
عصر آزاد عنصر « باور پذيري » در فيلمنامه را يادآور مي شود و با ذکر دلايلي ادامه مي دهد : همان طور که در ابتداي نشست اشاره کرديم ، بخش مياني بسيار پررنگ تر و پخته تر است و دليل اين امر را هم علايق شخصي اسپيلبرگ و جذابيت بخش مياني براي وي مي دانم ، اما آن چه بيش از هر چيز ديگر اين موضوع را براي ما جذاب مي کند ، اين است که برخلاف ديگر فيلمنامه ها که زمان مواجهه با دنياي ماشين ها و مکاها ما با افرادي بعضاً منفعل و بي هدف روبه رو مي شويم که ارتباطات آدم ها و دنياي واقعي برايشان جذاب است ، در اين فيلمنامه تصوير ما از شخصيت ها و دنياي اين افراد عوض مي شود. ديويد شخصيتي است که نياز دراماتيک مشخصي دارد که آن يافتن پري آبي است. در واقع اتفاقات بخش مياني فيلمنامه ، تصوير
ما از دنياي ماشين هارا نه تنها تغيير مي دهد. بلکه آنها را باور پذير مي کند. تصوير ما از اين دنيا ، تصويري است که ماشين ها مي خواهند جامعه انساني و عواطف آدم ها را تهديد کنند ، اما در اين فيلمنامه ما با مکاها روبه رو هستيم. شخصيت هايي که خودشان در حال فروپاشي اند و اين شباهت دنياها که هر دو دستخوش يک سري صدمات و لطمات هستند ، داستان را براي ما باور پذيرتر مي کند.
طالبي نژاد در تاييد گفت و گوهاي عصر آزاد مي گويد : نکته همين جاست ، اسپيلبرگ سعي کرده است که براي ربات ها و مکاها شخصيت پردازي کند و اين شخصيت پردازي همپاي آدم ها باشد. مثلاً در جايي جغد به ديويد مي گويد : ما عمر طولاني داريم و اينها از ترس عقب افتادن از ما ، ما را نابود مي کنند. از سويي ديگر يک مسئله فلسفي هم در اين ميان مطرح مي شود ؛ اسپيلبرگ مي خواهد با بيان اين اتفاقات به ما بگويد که تمدن ماشيني بر خلاف تمدن فرهنگي عمري تعريف نشده و محدود دارد. يعني اين تمدن هم مانند باتري است که عمرش را بعد از گذشت مدت زماني طي مي کند و بعد بايد مثل ربات هاي خراب شده ، آن را دور انداخت. مهم ترين نکته اين است که اسپيلبرگ با تمام اهميتي که به پيش گويي و خلق دنياهاي جديد مي دهد ، در پايان اهميت اصلي را براي آدم ها قائل است. به همين دليل مي بينيم وقتي ديويد احساس مي کند که به آرزوهايش رسيده ، چشم هايش را مي بندد و به خواب فرو مي رود ، چون آرزو کردن ، ويژگي انسان است و هيچ وقت يک ربات نمي تواند آرزو کند. آرزو از آن کسي است که فکر و انديشه دارد.
طالبي نژاد شخصيت هاي فيلم هاي روز آمريکا را يادآور مي شود و مي گويد : در حال حاضر مدت هاست که سعي شده شخصيت هاي فيلم هاي مکانيکي و ترجيحاً از کره اي ديگر باشند. حتي اگر شخصيت ها غير واقعي نبودند ، دنيا غير واقعي باشد. حتي اگر به شخصيت هاي زن فيلم هاي جديد هم نگاه کنيد متوجه اين نکته خواهيد شد. اين تاثير منفي است که اسپيلبرگ بر سينما گذاشت. آدمک ها و ربات ها را به عنوان شخصيت معرفي کرد. من فکر مي کنم که با همه اين حرف ها و وارد کردن آدمک ها به سينما ، قدرت را هم هم زمان به سينما وارد کرده است. در کنار آن اسپيلبرگ را مي توان به عنوان چارلي چاپلين ديگري بررسي کرد ،چون در عين اين که ربات ها را وارد زندگي انسان ها کرده ، عواطف انساني را هم ناديده نگرفته و به آنها بهايي به اندازه انسان ها داده است. فصل رها کردن ديويد توسط مونيکا در جنگل ، پراز احساس است و اشک تماشاگر را در مي آرود ، با اين که عملاً ما شاهد يک ربات هستيم. رباتي که عاطفه اي ندارد. حتي آرزوي در آغوش مادر بودن اين ربات ديدني است. او دلش مي خواهد که با او انساني رفتار مي شود.
عصر آزاد موضوع اهميت به ارزش هاي انساني رادر فيلمنامه هوش مصنوعي ، به ميان مي کشد و مي افزادي : زماني که مثلاً شخصيت جو را مي بينيم که ميل به جاودانگي دارد و در واقع اميال انساني ، خواسته هاي بشري و آرزوهاي آدم ها مطرح مي شود ، ارزش گذاري ها آغاز شده و همين طور شخصيت ها داراي ارزش مي شوند و اين موضوع نشانه مهم بودن اين ارزش ها براي اسپيلبرگ است.
طالبي نژاد مي افزايد : در جايي ديويد به مادرش مونيکا مي گويد که من دوست دارم آدم بشوم و مادرش در جواب او مي گويد که همه اينها قصه است و ديويد جواب مي دهد که مگر اين قصه ها نيستند که اتفاق مي افتند ؟ يعني در واقع ديدگاهش اين است که ابتدا قصه به وجود مي آيد و بعد اين قصه ها اتفاق مي افتند. اين نکته همان موضوعي است که من در ابتدا در مورد ژول ورن هم متذکر شدم. يعني خلق قصه هايي که بعداً اتفاق مي افتند.
در اين بخش ، يکي از حاضران در سالن به نقد جامعه صنعتي و سرمايه داري در اين فيلم اشاره مي کند. در تاييد صحبت هاي وي ، طالبي نژاد مي گويد : در جامعه آمريکا ، به سرمايه داري به عنوان يک ويژگي بد نگريسته نمي شود ، در فيلم اگر دقت کنيد ،فردي که مسئوليت نابود کردن ربات ها را به عهده دارد ، لرد جانسون است که در واقع اين لقب لرد اروپايي و به ويژه انگليسي است. حتي در جايي ديگر اسپيلبرگ باز هم زيرکي به خرج داده ، چهره دانشمند فيلم ، دکتر نو ، را شبيه به انيشتين ساخته است و البته او کسي است که شعر هم مي خواند. در واقع او خواسته اشاره هايي به فرهنگ اروپا هم داشته باشد ، نمي خواهد که تنها از آمريکا بگويد. اما باز هم برگرديم به لقب لرد. شايد همان نقد سرمايه داري بهترين تعريف باشد. يعني کلان سرمايه داراني که حاکميت همه چيز را دست گرفته اند ماموريت اين کشتار را به عهده دارند. اسپيلبرگ مخالفتش را به اين شکل اعلام مي کند. البته نبايد فراموش کرد که اسپيلبرگ هم در همين جامعه زندگي مي کند. چون اگر او فيلمش را به بيانيه اعتراض در مورد جامعه سرمايه داري تبديل کند ، آنها بلافاصله فيلم را تعطيل مي کنند و از او هيچ حمايتي نمي شود. حتي مي بينيم که در فيلمي چون فهرست شيندلر اسپيلبرگ به نحوي بسيار ظريف از يهودي ها دلجويي مي کند. يهودي هايي که به نحوي اقتصاد آمريکا دست آنهاست. البته بهتر است جنبه هاي فرهنگي فيلمنامه را بيشتر ببينيم. چون به نظر من سينماي آمريکا در مجموع يک سينماي پروپا گانداست.
يکي ديگر از حاضران علاقه مند است تا بيشتر در مورد شخصيت جو در فيلمنامه بحث شود. باز هم طالبي نژاد توضيح مي دهد : جو به نظر فردي قرباني است ، کسي است که مظلومانه به حاشيه رانده شده است. چرا بايد سر از محل دفن زباله ها در بياورد ؟ در جاهايي حتي اين شخصيت به ديويد هم نزديک و تا حدي به او وابسته مي شود. ما حتي بخشي از شخصيت ديويد را هم از طريق جو مي شناسيم. چون او که نمي توانست با خرس ارتباط برقرار کند ، بنابراين او با جو که در حقيقت بزرگ شده است ، ارتباط برقرار مي کند.
تيمي نوشتن فيلمنامه ، موضوع ديگري است که از سوي يکي از تماشاگران مطرح مي شود. طالبي نژاد در اين خصوص مي گويد : تيمي نوشتن يک فيلمنامه در هاليوود مرسوم است. حتي در مقاطع مختلف زماني ، استوديوها سفارش فيلمنامه مي داده اند. چون معتقدند که سليقه جمعي در اين صورت مطرح مي شود.
منبع:ماهنامه فيلمنامه نويسي/فيلم نگار/شماره32